Diëten en eetregels

Eten (de handeling en niet ons voedsel zelf) is steeds vaker een combinatie van het volgen van voedingshypes, diëten en strakke voedingsstijlen. Veel mensen hebben een lijst van eetregels (of deze nou opgeschreven zijn of gewoon in ons hoofd zitten). De lijst met boeken en websites die ons voeden met deze eetregels groeit nog altijd. Met deze objectivering van de daad van het eten zelf komen we steeds verder van ons lichaam af te staan, ons lichaam is een etende machine (er gaat iets in en er gaat iets uit) en als je het goed doet (dat eten, je volgt de regels correct op) dan gaat het ook goed met die etende machine. Het lichaam met alle verlangens dat het heeft moet getemd worden.

Voedselopvattingen

Hoewel we tegenwoordig vaak denken over het eten van voedsel in termen van deze eetregels zijn er ook andere manieren om over het eten van voedsel na te denken. Annemarie Mol is hoogleraar antropologie van het lichaam aan de Universiteit van Amsterdam en doet onder andere onderzoek naar wat het is om te eten. In Mind Your Plate! Ontonorms of Dutch Dieting (2013) analyseert Mol het Nederlandse dieetlandschap. Eten wordt volgens haar gewoonlijk op twee manieren opgevat:

  • Eten als het opletten wat je aan het eten bent (dit kunnen we opvatten als het strikt opvolgen van de juiste eetregels in welke vorm dan ook, met als doel om bijvoorbeeld af te vallen of aan te komen of om gezonder” te eten)
  • Genieten van eten (restaurants, exclusieve ingrediënten, topkoks, er echt even voor gaan zitten, gezelligheid)

De eerstgenoemde manier komt veel voor in dieetpraktijken, maar ook in dieetboeken en op websites zoals Het Voedingscentrum en allerlei fora op het internet. Hieronder zal ik de drie dieetmethoden en de analyse van Mol kort weergeven, in deze methoden blijkt voedsel vaak tot iets gereduceerd te worden. Haar onderzoeksmethode is bijzonder te noemen, ze is aanwezig in een dieetpraktijk en analyseert de gebeurtenissen, concepten en ideeën in deze omgeving.

Voedselreductie in dieetmethodes

Bij de methode calorieën tellen wordt voedsel gezien als de brandstof voor het lichaam die energie (kilocalorieën) oplevert om het lichaam warm te houden en te laten functioneren. Krijgt het lichaam meer calorieën binnen dat het nodig heeft dan wordt de brandstof opgeslagen als vet, krijgt het lichaam minder calorieën binnen dan het nodig heeft valt men af. Mol merkt op dat impliciet in deze methode het lichaam wordt gezien alsof het onder controle gehouden moet worden. Gewoonlijk wordt het verleid om teveel te eten, omdat voedsel plezierig is om te eten. Het beeld van voedsel als iets plezierigs moet overstemd worden door het beeld van voedsel als brandstof (en slechts als brandstof).

Een andere methode die veelgebruikt wordt in de diëtiek is de keuzetabel (zie bijlage 8 voor een voorbeeld). Deze tabel bestaat gewoonlijk uit drie kolommen met lijsten van voedsel onderverdeeld in:

  • Voorkeur: voedsel dat je op reguliere basis mag eten
  • Middenweg: voedsel dat je af en toe mag eten
  • Bij uitzondering: traktaties

Voedsel krijgt een positie in deze tabel op basis van epidemiologisch onderzoek: het effect van een bepaald voedingsmiddel op een grote groep mensen wordt gemeten aan de hand van verschillende ‘parameters van gezondheid’ (zoals ziekten). Leidt het consumeren van het voedsel op termijn tot het vaker of minder vaak voorkomen van een bepaalde ziekte? Dan bestempelt men dit voedingsmiddel als ongezond of gezond en vervolgens komt het op een lijst te staan die een onderscheid maakt tussen ‘bij voorkeur’ of ‘bij uitzondering’. Impliciet is hier de boodschap dat ongezond fout is en gezond goed. Toch is het vaak zo dat mensen de voorkeur voor ongezond hebben (en dan slaat de term ‘bij voorkeur’ in de tabel de plank dus mis). Epidemiologische gezondheid wordt hier, stelt Mol, boven het lichamelijke plezier gezet. Dat betekent dat in deze methode het lichamelijke plezier onderdrukt moet worden – het is zondigen. Deze neiging om te zondigen wordt vaak verklaard door te verwijzen naar onze evolutionaire achtergrond: van origine leefde de mens met voedselschaarste, het lichaam heeft hierdoor nu nog steeds een voorkeursneiging naar suiker en vet – en die voorkeur moet uitgebannen worden volgens deze methode.

Ook de Schijf van Vijf, een methode van Het Voedingscentrum heeft een bepaald beeld van voedsel. De afgelopen jaren zijn er diverse varianten van de schijf gepubliceerd en eigenlijk wordt voeding altijd onderscheiden in de volgende vijf categorieën:

(1) Groenten en fruit
(2) Smeer- en bereidingsvetten
(3) Vis, peulvruchten, vlees, ei, zuivel en noten
(4) Brood, graanproducten en aardappelen
(5) Dranken

De voedingsstoffen uit de biochemie zijn hier vertaald naar herkenbare producten voor de consument. Zo bestaat (1) uit de voedingsstoffen die in de biochemie vitaminen en mineralen genoemd worden, staat (2) gelijk aan vetten, bestaat (3) uit proteïnen en (4) zijn de koolhydraten. (5) bestaat tenslotte uit de vloeistoffen die onze lichamen nodig hebben. Voedsel wordt hierin gereduceerd tot de moleculaire bouwstenen die nodig zijn om de fysiologische processen van het lichaam mogelijk te maken.

Voeding wordt hier gezien als voedingsstof, dat zie je meteen, maar er is nog een laag die meespeelt ziet Mol en dat is dat ons voedingspatroon gevarieerd moet zijn. Het Voedingscentrum roept op om uit alle vijf de schijven voldoende te eten, variëteit is van belang. Ingesleten eetgewoonten bestaan vaak uit maar een deel van de schijf, door bewust om te gaan met voeding wordt uit deze slechte routine gebroken en kan men een zo’n volledig mogelijk voedingspatroon aannemen.

Maar er is ook nog een andere opvatting!

In de dieetpraktijk wordt het succes van een dieetmethode gemeten aan de hand van gewichtsverlies, dit werkt het idee wat veel mensen van voedsel hebben in de hand. Als we voedsel zien als het bijtanken van de noodzakelijke brandstof en voedingsstoffen, en we reduceren het tot de calorieën wordt afvallen (of aankomen) een gevecht tussen het lichaam dat verlangt naar bepaald risicovol eten en slechte gewoonten heeft en is het allemaal een zaak van controle over dat lichaam. Mol beschrijft dat de ironie hiervan is dat de methoden die gebruikt worden om controle te krijgen (zoals de Schijf van Vijf of het tellen van calorieën) de slechte gewoonten juist gemakkelijk in de hand gewerkt worden door vreetbuien of ontzettend verlangen naar voedsel.

Maar er kan ook anders met voedsel omgegaan worden: het idee van Genieten van eten komt dan in het plaatje. Voedsel is iets om naar te verlangen, het kan op een heel kunstige manier vervaardigd worden en er kunnen hele exclusieve ingrediënten gebruikt worden in het gerecht. Maar ook speelt het gewoon een rol in het dagelijkse leven, en ook dan mogen we er van genieten.

In een interview met het NRC in 2012 legt Mol uit dat smaak erg belangrijk is bij het genieten van eten, het is overigens meer dan alleen ‘proeven met de mond/neus’, je kunt ook met je vingers proeven stelt Mol vast. Onze nogal Westerse verhouding met voedsel (de strikte eetregels) zorgt ervoor dat we het lichaam de schuld geven als het lichaam te dik is, het wil meer dan het mag, legt Mol uit. Dat is het probleem, mensen genieten niet van eten en bekijken het lichaam als een machine die beheerst moet worden. Wellicht is de juiste methode om met eten om te gaan wel gewoon het genieten van dat eten.

Onderstaand recept is een recept om echt van te genieten, de spruitjes worden lekker gemaakt met kerrie, appeltjes en wat jus. De verschillende texturen maken het interessant om te eten, halfzachte appeltjes, knapperige spruitjes, gestampte aardappels, kerrie, bitter, zoet, zout.. ik hoop dat je er van geniet.


Stamppot Kerrie-spruitjes

 

 

 

 

 

 

 

Ingrediënten (voor 2 – 3 personen)

500 gram aardappelen
250 gram spruitjes
2 appels
(Vegetarische) spekjes
1 zakje of pakje jus
3 theelepels kerriepoeder
1 eetlepel boter

Bereidingswijze

  1. Schil de aardappelen en spoel ze schoon
  2. Kook de aardappelen (ongeveer 15 min.)
  3. Snijdt de onderkanten van de spruitjes en was ze
  4. Kook ook de spruitjes (ongeveer 10 min.)
  5. Schil ondertussen de appels en snijdt er partjes van
  6. Strooi 3 theelepeltjes kerriepoeder over de appelpartjes
  7. Als de aardappels en spruitjes gaar zijn kunnen ze bij elkaar in de pan en gestampt worden.
  8. Smelt wat boter in een koekenpan en bak hier de appeltjes in
  9. Tegelijkertijd kunnen de spekjes gebakken worden
  10. maak de jus en eet smakelijk!

 

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *