Epistemologie en de voedingswetenschappen

Wetenschappers doen onderzoek naar bijna alles: van een natuurkundige die zich bezighoudt met de zwaartekracht tot een socioloog die zich bijvoorbeeld bezighoudt met onderzoek naar het gezin en wanneer we het effect van een bepaald voedingsmiddel of een eetpatroon op de gezondheid van het lichaam van mensen willen achterhalen doen we een beroep op de voedingswetenschap. Alle wetenschappen zijn gericht op het zo goed mogelijk in kaart brengen van hoe de natuur, de mens en/of de samenleving werkt.

Epistemologie

De epistemologie houdt zich (onder andere) bezig met wat de wetenschap is: dat een wetenschapper gericht is op het zo goed mogelijk is kaart brengen van hoe de natuur, de mens en/of de samenleving werkt is een vooronderstelling die veel mensen hebben over de wetenschappen – het hieraan gekoppelde beeld van de wetenschap is dat wetenschappelijk onderzoek een grote zoektocht is naar de waarheid over alles. Maar deze vooronderstellingen over de wetenschap zijn niet noodzakelijkerwijs juist: Kuhn (The Structure of Scientific Revolutions, 1962) stelt bijvoorbeeld dat de wetenschap een paradigma is en dat in de loop van de tijd verschillende paradigma’s elkaar opvolgen (dat is een paradigmaverschuiving): binnen elk paradigma is er een andere leidende theorie over de werkelijkheid en ontstaan nieuwe inzichten.

Een ander speerpunt van de epistemologie is het onderzoeken waarom wetenschap betrouwbaar is (of niet is), er wordt dan gekeken naar onderzoeken, methoden en technieken. Deze worden getoetst aan de logica en allerlei theorieën over wat waarheid, kennis en rechtvaardiging is in het kader van wetenschappelijke claims.

Onderzoeksmogelijkheden

Hoe doen voedselwetenschappers onderzoek? Eters zijn complexe wezens (helemaal de menselijke eters) die veel verschillende voedingsstoffen in allerlei verschijningsvormen tot zich nemen (brood, appels, chocolade, vlees). De eters eten niet alleen, ze eten ook in een context (omgeving, milieu, weer, beschikbaarheid van voeding, dieet) en daarnaast hebben de eters lichamen die de opname van voedingsstoffen mogelijk maken en dus ook sterk beïnvloeden (bijvoorbeeld genetisch en psychologisch). Tenslotte zijn ook de voedingsmiddelen zelf complex: een kiwi levert meer dan alleen wat vitamine C en dat wat gegeten wordt wordt altijd in een bepaald eetpatroon gegeten met andere voedingsmiddelen.

Het Voedingscentrum heeft duidelijk op een rij gezet welke onderzoeksmogelijkheden de voedingswetenschapper heeft en op welke basis conclusies getrokken kunnen worden:

  • reageerbuis onderzoek: voedingsstoffen worden buiten het (menselijk) lichaam onderzocht – gebeurt hier iets interessants dan wordt het effect van de stoffen verder onderzocht op bijvoorbeeld dieren of menselijke onderzoeksgroepen.
  • proefdier onderzoek: het effect van voedingsstoffen wordt onderzocht bij proefdieren, de uitkomst van deze onderzoeken kan alleen aanleiding geven voor verder onderzoek en kan geen uitsluitsel geven over het effect van de voedingsstoffen op mensen.
  • observationeel onderzoek: verzameling van gegevens via bijvoorbeeld een steekproef of enquête uit grote onderzoeksgroepen, de resultaten kunnen wijzen op interessante dingen omtrent voedsel maar duiden nog niet per definitie op de oorzaak-gevolg-relatie tussen bijvoorbeeld het drinken van wijn en weinig hartproblemen (verder onderzoek is altijd nodig).
  • experimenteel onderzoek: een voorbeeld van experimenteel onderzoek is dat een bepaald deel van de mensen binnen een onderzoeksgroep op een bepaald dieet wordt gezet, waarbij één voedingsstof weggelaten wordt, en een ander deel moet deze voedingstof juist tot zich nemen. Er zijn ook andere experimentele onderzoeksmogelijkheden. Met dit onderzoek kan redelijk goed een oorzaak-gevolg relatie gevonden worden tussen een voedingsstof (of voedingsmiddel) en een bepaald gevolg ervan op het menselijk lichaam.
  • Meta-analyse/systematische review: meerdere onderzoeken op een bepaald gebied worden samen onderzocht en vergeleken, hierna kan een algemenere uitspraak over een bepaalde voedingsstof of een bepaald voedingsmiddel bevestigd worden. Door verschillende onderzoeken te vergelijken wordt toeval uitgesloten en wordt de kans op het missen van een andere belangrijke factor voorkomen.

De gevaarlijkste drug

Epistemologische voedselvragen gaan over kennis van voedsel. Kennis over bijvoorbeeld de effecten van voedsel (in al zijn vormen) op de lichamen van mens, dier en milieu. Hoe zeker kunnen we zijn over de claims die voortkomen uit de wetenschappelijke onderzoeken? Daarnaast worden op basis van onderzoeksresultaten ook heel veel afgeleide voedselclaims gemaakt in de niet-wetenschappelijke praktijk, de waarheid van deze uitspraken is lang niet altijd zeker en de claims worden ook niet altijd goed gerechtvaardigd. De wetenschappelijke voedselonderzoeken worden daarnaast in allerlei media zwaar uitgekleed en ongenuanceerd gepubliceerd en dan krijg je de volgende pakkende en spannende (nieuws)koppen en oneliners:

  • WHO: bewerkt vlees kan darmkanker veroorzaken (NOS)
  • Eieren willen we natuurlijk niet meer eten nu we weten dat een ei de menstruatie van een kip is (pagina 155, your 50 days of green happiness (zomerboek), 2016)
  • GGD-directeur: ‘Suiker is de gevaarlijkste drug van deze tijd’ (het Parool)
  • Kind krijgt volgens RIVM te veel schadelijke stof 3-MCPD binnen (NU.nl)
  • ‘Vegetarisch en gezond eten vaak slechter voor het milieu’ (de Volkskrant) en de ontkenning hiervan (het Voedingscentrum)

Gelukkig is het niet allemaal bar en boos en herstellen of nuanceren media zichzelf soms in latere artikelen, ook worden zij weleens hersteld door bijvoorbeeld het Voedingscentrum of publieke figuren zoals Arjen Lubach. Toch kunnen we het probleem niet helemaal aan de kant schuiven,  de pakkende koppen (zoals hierboven) trekken natuurlijk veel media-aandacht en de nuance achteraf wordt niet altijd opgepikt in het publieke debat.


Kritiek van de zuivere koffie

Maak deze koffie, om wakker te blijven bij eventueel misleidende koppen en oneliners in het nieuws en in populaire dieetboeken die bijvoorbeeld ongenuanceerd prediken dat een vegetarisch voedingspatroon schadelijk is voor het milieu of dat je je verre van eieren moet houden.

Ingrediënten (voor 1 groot glas koffie)

  • een ochtendblad, dieetboek of het journaal
  • 1/3 glas koffie
  • 2/3 glas chocolademelk
  • paar stukjes pure chocolade
  • 125 ml. verse slagroom
  • 3 el. suiker
  • eventueel slagroom versteviger (zoals klop-fix)

Bereidingswijze

  1. klop de verse slagroom stijf met de drie eetlepels suiker (en eventueel de slagroom versteviger)
  2. Zet een kan filterkoffie
  3. Zet een groot glas klaar
  4. Warm de chocolademelk op in de magnetron
  5. schenk de koffie op de hete chocolademelk en roer doorelkaar
  6. schep een paar lepels slagroom (zoveel als je wilt) over de koffie
  7. verdeel een paar blokjes pure chocolade over de slagroom
  8. ga lekker op een stoel of de bank zitten en geniet van de koffie terwijl je met een heldere blik het nieuws of de ‘feitjes’ tot je neemt

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *